Çocukken ailece görüştüğümüz bir arkadaşım, bir pazar sabahı, dönemimizin en önemli kitle iletişim aracı olan radyonun içinde, benim de duyunca hak verdiğim “yayında ve yapımda görev alan ve yayının bize ulaşmasını sağlayan arkadaşları” merak etmiş olacak ki evlerindeki radyoyu tamamen söküp dağıtmıştı. İçeride uyuyan anne ve babası radyonun söküm aşamasında hiçbir şey duymamışlar, arkadaşım, küçük parçalara ayrılmakta direnen son parçayı çekiçle kırmaya çalışırken babası uyanıp salona gelmiş ve kalanı da baba kız birlikte kırmışlardı. Bence de bir şeyin nasıl çalıştığını ya da neden çalışmadığını bulmanın en temel yolu onu söküp açmaktır. İşte Nihan Kaya, Erteleme kitabında çekiçle küçük parçalara ayırmayı önermese de bu kitap özelinde “erteleme”ye, başka kitaplarında başka sorunlara çözüm bulabilmek için sebepleri ve hikâyeleri incelememizi öneriyor.
Kaya’nın kitapta aktardığı bilgiler ışığında genel olarak mükemmellik beklentisinin ve ebeveynlerin bu beklentisinin karşılanması ile ilgili endişenin ertelemeye yol açtığını söyleyebiliriz. Çocukluktan itibaren otoriter ve yüksek beklentili ebeveynler tarafından çocuğun yaratıcı potansiyellerinin ketlenmesi, iç çocuğun sesinin ebeveyninin beklentilerinden ve otoriter dış sesinden olumsuz etkilenmesi, bireyin, bir işe başlamak/bir işi tamamlamak için harekete geçme motivasyonunu genel olarak azaltıyor. İlk çare olarak erteleme davranışımız ortaya çıktığında “bunu yapmam ne işe yarıyor? Bu işi yapmamam beni hangi durumdan koruyor?” sorularını sormamız gerekiyor. Bu sorulara verdiğimiz cevaplara göre ilerlemeye başlıyoruz.
“Ya hep! Ya hiç!”lerden oluşan hayat
Erteleme, depresyon ve anksiyete birbirlerine çok yakın haller. Bunlar bizim kendi kendimize ket vurma ve kendi eylemimizi sabote etme biçimlerimiz. Büyürken anne babasını, öğretmenini vs. mutlu etmek, onların takdirini kazanmak için kendi isteklerini bastırıp isteklerinden vazgeçtiği halde çocuğun yaptığı işleri, başarılarını hiçbir zaman yeterli görmeyen ebeveyn davranışının sonucu olarak ortaya çıkabiliyor. Bu durum bazı insanlarda erteleme davranışının tersine işkolik olmayı, yaptığı işin sonuçlarından mutlu olmak yerine saplantılı bir şekilde çalışmayı getirebiliyor. Çünkü kişi, hiçbir zaman en iyisini yapamayacağına, herkesin ondan hep önde olacağına, arayı kapatmak için hep çok geç olacağına inanıyor. Dinlenmeye ya da zevk aldığı bir işi yapmaya vakit ayırdığında daha verimli bir sürü iş yapabileceği halde bir hiç uğruna zamanı israf ettiğini düşünerek kendine işkence ediyor.
Ebeveyni tarafından sürekli “düzeltilmeye” çalışılan çocukta, kendi iradesini, çocukken doğrudan şimdi dolaylı yoldan kullanmasına engel olan ebeveynini cezalandırma isteği oluşabiliyor. Küçüklüğünde onu dışarıdan eleştiren ebeveynin yerini alan, mükemmel davranışı, mükemmel sonucu hiçbir zaman elde edemeyeceğine onu ikna eden iç sesi yüzünden çabalamayı yavaş yavaş bırakıyor. Beklentilerin yüksekliği onların gerçekleştirilebilirliğini zaten ortadan kaldırıyor. Dahası çocukken yaptığımız eylemlerle ilgili utandırıldıysak ve suçluluk duyduysak “yeterince iyi” ya da “olduğu kadar” bize asla yetmiyor. Halbuki erteleme, depresyon ve anksiyeteyi önlemenin en temel yolu, “yeterince iyi”ye razı olmaktan geçiyor. Bu arada utanma/utandırılma hali toplumsal iyiliği de bozuyor. Çünkü utanmanın stresi, beynin kendisini düzenleyebilme kapasitesini ve beyin gelişimini olumsuz etkiliyor. Bu strese katlanamayan bireyler, son yıllarda artan şiddet olaylarını açıklayan bir şekilde utanmazlık ve kaytarma davranışı geliştiriyor. Sürekli şikâyet ettiğimiz yürümeyen işler, hepimizi üzen şiddet görüntüleri, yakalandığı halde “aklının yapamadıklarında kaldığını” söyleyen serbest bırakıldığında yeni şiddet olaylarının öznesi olacağını “vadeden” kimselerle karşılaşıyoruz.
Utanmayı kaldıramayan herkes şiddete yönelmiyor tabii ki! Bazıları da öz eleştiriden, eleştiriden kaçınabilmek için bir günah keçisi bulup ona yüklenmeyi seçiyor. Toplumsal olaylarda, eskiden sokakta şimdilerde sosyal medyada gördüğümüz linçlerin temel sebebi de kendisini aklayabilmek için başkasını kıyasıya suçlayan bu davranış biçimi oluyor. Böylece kimse kendi hatası üzerinde düşünmüyor. Bir de sonuç alırlarsa korkutucu bir zafer hissiyle yeni vakaya ilerliyorlar. Öte yandan şiddet veya başkasını suçlama davranışı göstermeyen bireyler ise utanma ve suçluluk duygularını kendilerine yönelterek depresyon, anksiyete veya erteleme davranışını geliştiriyor. Yani başkasına yıkıcı olmadığımızda kendimize yıkıcı oluyoruz.
“Çok söyleme arsız edersin!”
Bizim gibi çocuğu/bireyi utandırmayı bir terbiye mekanizması olarak kullanan toplumlarda zamanla toplumsal bir bozulma, çürüme ortaya çıkıyor. Nihan Kaya burada iyi olanı vicdanımızla seçmek mümkünken utanma nedeniyle kötüden kaçınmamızın övülmemesi gerektiğine işaret ederek asıl hiç kimsenin olmadığı yerde kötüden kaçınmanın meziyet olduğunu vurguluyor. Bunu vicdan olarak tarif eden Kaya, vicdanın; bilinç, kendini bilme, irade ve dik durmayı kendisinde toplarken, utanmanın korku, hiyerarşi, birinin karşısında ezilip büzülmeyi içerdiğini, sadece “dik durabildiğimiz yerde erdemden söz edebileceğimizi” söylüyor.
Utanç kavramında utanç verici diye tanımlanan davranışların eşiği mesela oyun oynarken yanlışlıkla cam kıran bir çocuğa “başımızı yere eğdi/bizi utandırdı” denince çok aşağıdan başlamış oluyor. Utandırıcı eylemlere dair tanımların sınırları o kadar kapsamlı ki çocuğun bütün eylemleri ebeveyni, öğretmeni vs. tarafından utanç verici olarak tanımlanabiliyor. Burada “eller ne der?” mekanizması çok aktif rol oynuyor. Böyle olunca çocuk kendisini utanç verici bir birey olarak tanımlıyor ve kendisinden umudu kesiyor. Sonra yokuş aşağı bir gidiş başlıyor. Kötülüğe, utanca ilişkin tanımların çokluğu ve kapsamlılığı nedeniyle iyi olmaya dair fikri zaten yetersiz olan kişinin, utanmaktan kaçınabildiğinde “iyi” olmasına gerek kalmıyor. Çünkü zaten “iyi” olma hali nihai iyilik hedefine ulaşmak için değil, “utandırılma”nın baskısından kaçınabilmek için oluşturulmuş bir kaçış mekanizması.
Prensibin doğru çalışması için yapılması gereken Kaya’nın başka kitaplarında da vurguladığı gibi Allah inancını dışarıdan içeriye almak. Böylece doğru davranmak için ekstra alet edevata (bizi gözetleyen kameralara, ayıplayan komşulara) ihtiyaç duymadan başkalarına göre değil içimizde prensiplerimizi inşa eden inancımıza göre hareket edebiliriz. Özellikle devlete bağlı işyerlerinde mesaiyi doldurmaya yönelik bir çalışma anlayışının olmasının nedenlerinden biri de bu. Amirler çalışanların arasında değilse ya da onların yaptıkları işleri görebilecekleri yerde bulunmuyorlarsa ya da onlar da işlerini gerektiği gibi takip etmiyorlarsa işler yürümüyor ve karşımıza bürokrasi canavarı çıkıyor.
Deadline’a sürüklenmeden...
Bu arada yazarın söylediği ve kişisel olarak gözlemleyebildiğimiz gibi yarım kalan işler için kendimizi zorlayıp azarlamak hiçbir işe yaramıyor. Yapmamız gereken iş, acil yetişmesi gereken bir iş değilse akışa bırakıldığında bazen kendiliğinden ve daha rahat, daha kolay bir şekilde tamamlanıveriyor. Özellikle günlük, haftalık, aylık döngülerde insanın yarım bıraktığı işleri tamamlamaya daha istekli olduğu anlar, günler oluyor. Bu zamanları değerlendirmek mümkün olduğunda işler toparlanıyor. Tabi bunun için kapitalist temponun dışına çıkabilmek lüksüne kısmen de olsa sahip olmak gerekiyor. Herkes bir projeyi yetiştirmek, bir işi bitirmek, bir sınava hazırlanmak, mesaiye yetişmek gibi “deadline”ı olan bir döngüde sağ kalmaya çalışıyor. Birebir çevirisi “ölüm çizgisi” olan “deadline kelimesi kökünü, 1864’te bir esir kampında, esirlerin geçmeleri halinde vuruldukları bir çizgiden ve matbaanın ilk yıllarında yazı sığmasa bile kalan satırları yayına sokmayan sayfa sınırlarından alıyor. Deadline tam da hepimizi ruhen, bedenen kelime anlamındaki deadline’a sürüklüyor.
Esra Özer Duru, Ankara, 15 Temmuz 2026.
